Trong bức tranh nghệ thuật dân gian Việt Nam, múa rối nước là một loại hình biểu diễn độc đáo và có một không hai trên thế giới. Với sân khấu là mặt nước, những con rối gỗ sống động và câu chuyện gần gũi đời sống nông thôn đã làm nên một loại hình nghệ thuật giàu bản sắc và sâu sắc văn hóa.
Nguồn gốc hàng nghìn năm, bắt nguồn từ đồng bằng Bắc Bộ
Múa rối nước được cho là xuất hiện từ thế kỉ 11, dưới triều đại nhà Lí – một thời kỳ hoàng kim của văn hóa Đại Việt. Nghề rối nước khởi phát từ những làng quê châu thổ sông Hồng, nơi người dân sáng tạo trò chơi múa rối để giải trí sau mùa gặt.
Một trong những cái nôi lâu đời nhất của nghệ thuật này là làng rối nước Đào Thục (Hà Nội) và làng rối nước Nguyễn (Hải Dương). Từ chỗ là thú vui dân dã, múa rối nước dần trở thành biểu tượng văn hóa được đưa vào cung đình và các lễ hội lớn.
Nghệ thuật múa rối trên mặt nước – độc đáo và công phu
Khác với rối cạn, sân khấu rối nước là một thủy đình – ngôi nhà nhỏ dựng trên ao hồ hoặc bể nước. Người điều khiển rối (gọi là “phường rối”) đứng khuất sau phông màn, ngâm mình trong nước, dùng cần tre và dây giật để điều khiển con rối bằng gỗ sơn mài.
Mỗi con rối nặng từ 2–15kg, được chạm khắc và trang trí tỉ mỉ. Các tiết mục thường có tính kịch cao, kể lại:
- Truyền thuyết dân gian: Lạc Long Quân – Âu Cơ, Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thủy Tinh
- Sinh hoạt làng quê: câu cá, chăn vịt, đấu vật, hát chèo
- Châm biếm xã hội: quan tham, hủ tục
Âm nhạc sống – với trống, sáo, đàn nhị – đóng vai trò quan trọng, hòa cùng tiếng nước tạo nên trải nghiệm sống động khó quên.
Từ làng quê ra thế giới – niềm tự hào của văn hóa Việt
Ngày nay, múa rối nước đã vượt khỏi phạm vi lễ hội làng để vươn ra thế giới. Các đoàn rối nước chuyên nghiệp như Nhà hát Múa rối Thăng Long (Hà Nội), Nhà hát Rối nước Đào Thục… đã biểu diễn tại hơn 40 quốc gia, từ Pháp, Mĩ, Nhật Bản đến Úc.
Tại Hà Nội, chương trình rối nước tại Nhà hát Múa rối Thăng Long (57B Đinh Tiên Hoàng) diễn hàng ngày, trở thành điểm đến không thể bỏ qua của du khách quốc tế.
__________________________________
Nguồn tham khảo
TS. Nguyễn Thị Minh: Rối nước Việt Nam – Di sản văn hóa phi vật thể, NXB Thế giới
Báo Lao Động: https://laodong.vn – chuyên mục Văn hóa
Website Nhà hát Múa rối Thăng Long: http://thanglongwaterpuppet.org